طاعون سیاه در قرون وسطی بهعنوان یکی از مرگبارترین همهگیریهای تاریخ شناخته میشود و تخمین زده میشود که حدود ۲۵ میلیون نفر را در اروپا به کام مرگ کشاند. اگرچه این بیماری پیش از آن نیز وجود داشت، بسیاری از پژوهشگران معتقد بودند که طاعون پیش از همهگیری بزرگ قرون وسطی به اندازه آن دوره مرگبار یا مسری نبوده است؛ اما نتایج یک پژوهش جدید این دیدگاه را به چالش کشیده است.
بر اساس مطالعهای که امروز در نشریه علمی «نیچر» منتشر شد، گروهی بینالمللی از پژوهشگران موفق به شناسایی گونهای ناشناخته از عامل بیماری طاعون شدهاند. این کشف از طریق بررسی اطلاعات ژنتیکی بهدستآمده از دندانهای انسانهایی صورت گرفته که حدود ۵۵۰۰ سال پیش در جوامع کوچک شکارچی-گردآورنده زندگی میکردند.
پژوهشگران در کمال شگفتی دریافتند که از میان ۴۶ فرد مورد مطالعه، ۱۸ نفر دارای بقایای دیانای باکتری «یرسینیا پستیس» بودهاند؛ باکتریای که عامل ایجاد بیماری طاعون است.
این یافتهها قدیمیترین ژنوم شناختهشده طاعون را در اختیار دانشمندان قرار میدهد و نشان میدهد که منشأ این بیماری مرگبار احتمالاً هزاران سال پیش از شیوع معروف آن در اروپا، در آسیای مرکزی شکل گرفته بوده است.
برای انجام این پژوهش، دانشمندان بقایای انسانی بهدستآمده از چهار گورستان باستانی در اطراف دریاچه بایکال در سیبری را بررسی کردند. مطالعات پیشرفته دیانای روی ۴۶ شکارچی-گردآورنده متعلق به دوره نوسنگی نشان داد که ۱۸ نفر از آنها به باکتری «یرسینیا پستیس»، عامل بیماری طاعون، آلوده بودهاند.
شواهد ژنتیکی همچنین نشان داد که این بیماری گروههای کوچک خانوادگی را درگیر کرده بوده است. بررسیها حاکی از آن بود که برخی خویشاوندان، با وجود دفن شدن در گورهای جداگانه و در زمانهایی با فاصله اندک از یکدیگر، همگی به این بیماری مبتلا بودهاند.
نتایج تاریخگذاری با روش رادیوکربن نیز نشان میدهد که این منطقه دستکم دو موج جداگانه از شیوع طاعون را تجربه کرده است؛ نخست بین ۵۵۲۰ تا ۵۲۶۵ سال پیش و سپس بین ۵۳۱۵ تا ۴۴۲۵ سال پیش.
در یافتهای تلخ، بخش قابل توجهی از قربانیان را کودکان و نوجوانان کمسنوسال تشکیل میدادند. پژوهشگرانی که در این محوطه فعالیت میکردند، بیش از ۴۰ سال بود که از این «الگوی غیرعادی مرگومیر» آگاه بودند، اما تاکنون توضیح روشنی برای علت آن نداشتند. به گفته مکلئود، نتایج این مطالعه سرانجام میتواند پاسخی برای این معمای دیرینه ارائه کند.
بر اساس نتایج این پژوهش، احتمالاً مارموتها، نوعی جوندۀ بزرگ، عامل اصلی انتقال طاعون در منطقه بایکال بودهاند. ساکنان این منطقه از دیرباز برای تأمین گوشت و پوست، این حیوانات را شکار میکردهاند. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که این موضوع در مورد جوامع شکارچی-گردآورنده پیشاتاریخی نیز صدق میکرده است، زیرا پژوهشگران پیشتر تعداد زیادی دندان مارموت را در گورهای مربوط به اوایل دوره نوسنگی کشف کرده بودند.
درباره تعداد زیاد قربانیان کمسنوسال، پژوهشگران دو فرضیه را مطرح کردهاند. نخست اینکه افرادی که تا بزرگسالی زنده میماندند، ممکن است در دوران کودکی به طاعون مبتلا شده و پس از بهبودی در برابر آن مقاومت پیدا کرده باشند. اگر این فرضیه درست باشد، به این معناست که جوامع باستانی بهطور منظم با شیوعهای مکرر طاعون روبهرو بودهاند.
فرضیه دیگر این است که در جوامع آن زمان، وظایف و فعالیتها بر اساس سن افراد تقسیم میشده و کودکان و نوجوانان بیش از بزرگسالان در معرض تماس با مارموتها قرار داشتهاند؛ موضوعی که احتمال ابتلای آنها را افزایش میداده است.
با این حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که شواهد موجود هنوز برای اثبات قطعی هیچیک از این دو نظریه کافی نیست و برای رسیدن به نتیجهای روشن، تحقیقات بیشتری لازم است.
