خبر استفاده از متانول در ترکیب بنزین تولیدی پالایشگاه نفت ستاره خلیج فارس در روزهای اخیر بحثهای زیادی درباره کیفیت بنزین و تأثیر آن بر خودروهای موجود در کشور ایجاد کرده است.
مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس روز جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۲۱ آگوست ۲۰۲۶، از عملیاتی شدن استفاده از متانول بهعنوان یکی از ترکیبات اکسیژنه در بنزین این پالایشگاه خبر داد. بر اساس توضیحات جدید او، میزان متانول مورد استفاده حدود ۰.۵ درصد حجمی است و این میزان پس از مطالعات، آزمایشها و بررسیهای فنی در چارچوب الزامات استانداردی به کار گرفته شده است. این رقم فاصله قابل توجهی با درصدهای بالاتر سوختهای موسوم به M15 دارد.
بنابراین موضوعی که امروز باید بررسی شود، «خطرناک بودن متانول بهطور مطلق» نیست؛ بلکه سؤال مهم این است که آیا بنزین پالایشگاهی حاوی مقدار کنترلشده متانول میتواند برای خودروهای موجود در ایران، از جمله خودروهای چینی و موتورهای TU5، مشکل ایجاد کند؟
متانول چرا به بنزین اضافه میشود؟
متانول میتواند بهعنوان یک ترکیب اکسیژنه در سوخت مورد استفاده قرار گیرد.
ترکیبات اکسیژنه به بهبود فرایند احتراق کمک میکنند و برخی از آنها میتوانند عدد اکتان بنزین را افزایش دهند. عدد اکتان بالاتر به موتور اجازه میدهد در برابر احتراق زودهنگام و ناک مقاومت بیشتری داشته باشد.
از طرف دیگر، استفاده از یک ماده تولید داخل میتواند برای پالایشگاه از نظر اقتصادی جذاب باشد و وابستگی به برخی افزودنیهای وارداتی را کاهش دهد.
اما استفاده از متانول در بنزین زمانی اهمیت فنی پیدا میکند که درصد آن بالا باشد. نمیتوان بنزینی با حدود نیم درصد متانول را از نظر آثار احتمالی بر خودرو با سوخت M15 یا M85 در یک گروه قرار داد.
نیم درصد متانول یعنی چه؟
یکی از مهمترین نکات این خبر، تفاوت بین ۰.۵ درصد متانول و سوختهای متانولی با درصد بالا است. اگر میزان اعلامشده توسط پالایشگاه را مبنا قرار دهیم، در هر ۱۰۰ لیتر بنزین حدود نیم لیتر متانول وجود خواهد داشت. این میزان با سوختی مانند M15 که حدود ۱۵ درصد آن متانول است، تفاوت بسیار زیادی دارد.
متانول چه مشکلاتی میتواند ایجاد کند؟
متانول از نظر شیمیایی با بنزین متفاوت است و در درصدهای بالاتر میتواند چالشهایی در زمینه سازگاری مواد، جذب آب، خوردگی و ویژگیهای احتراقی ایجاد کند.
این موضوع بهخصوص برای خودروهایی اهمیت دارد که سیستم سوخترسانی آنها برای سوختهای حاوی درصد بالای الکل طراحی نشده است.
قطعاتی مانند:
- شیلنگهای سوخت
- اورینگها
- واشرها و آببندیها
- برخی قطعات پلاستیکی
- پمپ بنزین
- انژکتورها
- برخی قطعات فلزی
در صورت استفاده از سوختهای با درصد بالای متانول میتوانند نیازمند بررسی سازگاری باشند.
اما در مورد ۰.۵ درصد متانول نمیتوان بهصورت علمی گفت که این مقدار الزاماً باعث تخریب سریع چنین قطعاتی میشود. برای اظهار نظر دقیق باید آزمایشهای دوام و سازگاری با همین فرمولاسیون سوخت انجام شده باشد.
اتفاقاً مدیرعامل پالایشگاه نیز اعلام کرده است که طرح پس از مطالعات، آزمایشهای گسترده و بررسیهای فنی عملیاتی شده است.
آیا جذب آب مشکلساز خواهد بود؟
یکی از ویژگیهای شناختهشده متانول، تمایل آن به جذب آب است.در سوختهایی که سهم متانول بالاتر است، حضور آب میتواند موضوع مهمی باشد و در شرایط خاص باعث ناپایداری مخلوط و جداشدن فاز شود.به همین دلیل، سوختهای متانولی استاندارد صرفاً مخلوط سادهای از «بنزین + متانول» نیستند.
برای نمونه، استانداردهای سوخت M15 در چین مشخصات متعددی برای سوخت تعیین میکنند؛ از جمله مقدار متانول، آب، خوردگی مس، فشار بخار، میزان اکسیژن و حتی پایداری در برابر جداشدن فاز در دمای پایین.
این موضوع نشان میدهد که در سوختهای متانولی، کیفیت و استاندارد فرمولاسیون نهایی به اندازه درصد متانول اهمیت دارد.
تجربه چین چه چیزی به ما میگوید؟
این بخش برای بررسی خودروهای چینی بسیار مهم است.چین سالهاست روی سوختهای متانولی کار میکند و برای انواع مختلف آنها استاندارد تدوین کرده است. در این کشور استانداردها و مقرراتی برای سوختهایی مانند M15 وجود داشته و در سال ۲۰۲۶ نیز استاندارد ملی جدیدی با عنوان «استاندارد کاربرد سوخت متانولی برای خودروها» منتشر شده که قرار است از اول سپتامبر ۲۰۲۶ اجرا شود.
همچنین چین استانداردهای مشخصی برای M15 دارد که در آنها علاوه بر مشخصات سوخت، موضوعاتی مانند آزمایش، کنترل کیفیت، حملونقل، ذخیرهسازی و شرایط استفاده نیز مورد توجه قرار گرفته است. حتی در حوزه سوختهای بسیار پرمتانول نیز چین استاندارد M100 دارد و Geely از جمله شرکتهایی است که در تدوین استاندارد ملی M100 مشارکت داشته است.
این سابقه به ما یک نکته مهم میگوید:
خودروهای چینی و صنعت خودروی چین بهطور کلی با مفهوم سوخت متانولی بیگانه نیستند.
اما این به معنی آن نیست که هر خودروی چینی تولیدشده در ۱۰ سال گذشته برای هر درصد متانول مناسب است.
خودروهای چینی مدل ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ چقدر سازگارند؟
در مورد خودروهای چینی که طی حدود ۱۰ سال گذشته وارد بازار ایران شدهاند، نمیتوان یک حکم واحد صادر کرد.
خودروهای مختلف چینی از موتور، ECU، سیستم سوخترسانی، قطعات لاستیکی و پلاستیکی و استانداردهای متفاوت استفاده میکنند.
با این حال، اگر موضوع بنزین حاوی حدود ۰.۵ درصد متانول باشد، شرایط بسیار متفاوتی با استفاده از M15 یا سوختهای متانولی با درصد بالا خواهد بود.
با توجه به پایین بودن سهم متانول اعلامشده، نمیتوان صرفاً بر اساس چینی بودن خودرو انتظار داشت که این سوخت برای آن مشکل جدی ایجاد کند.
از طرف دیگر، وجود تجربه گسترده چین در استانداردسازی و استفاده از سوختهای متانولی نشان میدهد که خودروسازان این کشور از نظر مهندسی با موضوع سازگاری خودرو و سوختهای حاوی متانول آشنایی دارند.
با این حال، برای خودروهای واردشده به ایران باید مشخصات دقیق همان مدل و موتور بررسی شود.
بنابراین درباره خودروهای چینی میتوان گفت:
برای حدود ۰.۵ درصد متانول، نگرانی عمومی و قطعی درباره آسیب دیدن خودروهای چینی قابل اثبات نیست؛ اما برای درصدهای بالاتر مانند M10 یا M15، بررسی مشخصات هر مدل ضروری خواهد بود.
تکلیف موتور TU5 ایرانخودرو چیست؟
اما وضعیت TU5 کمی متفاوت است.موتور TU5 در محصولات مختلف ایرانخودرو از جمله پژو ۲۰۶، پژو پارس و برخی محصولات دیگر مورد استفاده قرار گرفته است.
این موتور سالهاست در ایران فعالیت میکند و برای بنزینهای رایج کشور طراحی شده است. اما برای نسخههای مختلف TU5، نمیتوان بدون استناد به مشخصات رسمی سازنده گفت که موتور یا تمام اجزای سیستم سوخترسانی آن برای درصد مشخصی از متانول تأیید شدهاند.
در اینجا باید بین دو موضوع تفاوت قائل شویم:
- عملکرد موتور
از نظر احتراق، مقدار بسیار کم متانول در یک بنزین استاندارد لزوماً به معنای ایجاد مشکل برای موتور TU5 نیست.
ECU نیز در محدوده مشخصی میتواند تغییرات ترکیب سوخت را از طریق سنسور اکسیژن و اصلاحات سوخت مدیریت کند.
- دوام سیستم سوخترسانی
موضوع دیگر، دوام بلندمدت قطعاتی مانند پمپ بنزین، شیلنگها، اورینگها و آببندیهاست.برای درصدهای بالاتر متانول، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند.اما در مورد حدود ۰.۵ درصد متانول اعلامشده برای بنزین ستاره خلیج فارس، نمیتوان بدون آزمایش دوام روی قطعات TU5 ادعا کرد که این میزان موجب خوردگی یا خرابی زودرس آنها خواهد شد.
TU5 در برابر خودروهای چینی؛ کدام یک نگرانکنندهتر است؟
اگر صرفاً بنزین حاوی حدود ۰.۵ درصد متانول را در نظر بگیریم، نمیتوان گفت TU5 حتماً آسیبپذیرتر از خودروهای چینی است یا برعکس.اما از نظر سابقه صنعتی، خودروهای چینی یک امتیاز دارند: چین تجربه طولانیتری در توسعه، استانداردسازی و استفاده از سوختهای متانولی دارد.در مقابل، برای TU5 مورد استفاده در خودروهای ایرانخودرو، مدرک عمومی و قابل اتکایی که نشان دهد تمام نسخههای این موتور برای سوخت متانولی با درصد مشخص طراحی شدهاند، در دسترس نیست.
پس بهتر است نتیجهگیری ما این باشد:
برای بنزین با حدود ۰.۵ درصد متانول، هر دو گروه خودرو احتمالاً با ریسک بسیار پایینتری نسبت به سوختهای M10 یا M15 مواجه هستند؛ اما این موضوع به معنای تأیید رسمی تمام مدلها برای سوخت متانولی نیست.
اگر درصد متانول به ۵ یا ۱۵ درصد برسد چه؟
اینجا شرایط کاملاً تغییر میکند.مثلاً M15 یک سوخت استاندارد و تعریفشده است، نه صرفاً بنزینی که ۱۵ درصد متانول خام به آن اضافه شده باشد. در چین برای M15 استانداردهای مشخصی وجود دارد و ویژگیهای مختلف این سوخت، از جمله مقاومت در برابر جداشدن فاز و کیفیت سوخت، مورد آزمون قرار میگیرد.
بنابراین اگر روزی قرار باشد درصد متانول در بنزین ایران از حدود نیم درصد به چند درصد یا حتی ۱۵ درصد افزایش پیدا کند، دیگر نمیتوان صرفاً گفت:
«همان بنزین معمولی است، فقط کمی متانول دارد.»
در چنین شرایطی باید سازگاری خودروها، استاندارد سوخت، قطعات سیستم سوخترسانی، کالیبراسیون موتور و الزامات شبکه توزیع بهصورت جدی بررسی شود.
آیا مصرف سوخت افزایش پیدا میکند؟
متانول انرژی حجمی پایینتری نسبت به بنزین دارد؛ بنابراین هرچه سهم متانول در سوخت بیشتر شود، انرژی موجود در هر لیتر نیز میتواند کاهش پیدا کند.اما برای ۰.۵ درصد متانول، نمیتوان انتظار داشت اثر آن با سوختی مانند M15 یا M85 قابل مقایسه باشد.
به همین دلیل، اگر میزان اعلامشده پالایشگاه یعنی حدود نیم درصد را مبنا قرار دهیم، انتظار افزایش محسوس مصرف سوخت صرفاً به دلیل حضور این مقدار متانول، ادعایی است که نیاز به اندازهگیری واقعی دارد.
پس آیا باید نگران بنزین جدید باشیم؟
پاسخ کوتاه این است:
نگرانی درباره متانول بهطور کلی قابل بررسی است، اما نباید خطر سوخت ۰.۵ درصد متانول را با سوختهای ۱۰، ۱۵ یا ۸۵ درصد متانول یکی دانست.
طبق توضیح مدیرعامل ستاره خلیج فارس، میزان مورد استفاده حدود ۰.۵ درصد حجمی است و طرح پس از آزمایش و بررسی فنی عملیاتی شده است. همچنین به گفته او این میزان در چارچوب الزامات استانداردی قرار دارد.
بنابراین برای صاحب یک پژو ۲۰۶ یا پژو پارس مجهز به TU5 یا یک خودروی چینی مدلهای حدود ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶، در حال حاضر نمیتوان صرفاً از روی وجود متانول در بنزین، حکم به آسیب قطعی موتور یا سیستم سوخترسانی داد.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، کیفیت واقعی سوخت عرضهشده و پایبندی آن به مشخصات اعلامشده است.
مهمترین سؤال؛ بنزین دقیقاً چه مشخصاتی دارد؟
شاید مهمترین مطالبه مصرفکنندگان در شرایط فعلی، نه حذف متانول، بلکه شفافیت درباره مشخصات سوخت باشد.
مصرفکننده باید بداند:
- درصد دقیق متانول در بنزین چقدر است؟
- آیا این میزان در تمام محمولهها ثابت است؟
- استاندارد بنزین نهایی چیست؟
- چه آزمایشهایی برای سازگاری با خودروهای موجود انجام شده است؟
- کیفیت سوخت در زمان توزیع نیز کنترل میشود؟
- آیا نتایج آزمایشهای خوردگی، پایداری و جداشدن فاز منتشر شده است؟
- آیا خودروسازان داخلی و واردکنندگان خودرو درباره سازگاری این سوخت اظهار نظر کردهاند؟
این اطلاعات بسیار مهمتر از بحثهای شبکههای اجتماعی درباره «خوب یا بد بودن متانول» است.
جمعبندی
استفاده از متانول در بنزین به خودی خود به معنای خراب شدن خودروها نیست. متانول سالهاست در کشورهای مختلف بهعنوان جزء سوخت مورد استفاده قرار میگیرد و چین نیز برای سوختهای متانولی مختلف استانداردهای مشخصی دارد. حتی استاندارد ملی جدید چین برای کاربرد سوخت متانولی خودروها در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است.
آنچه اهمیت دارد، درصد متانول و مشخصات کامل سوخت نهایی است.
در مورد بنزین تولیدی ستاره خلیج فارس، توضیحات جدید مدیرعامل پالایشگاه از استفاده حدود ۰.۵ درصد حجمی متانول حکایت دارد؛ رقمی که با سوختهای M15 یا M85 فاصله بسیار زیادی دارد.
در چنین سطحی، نمیتوان بدون آزمایش و دادههای دوام، ادعا کرد که خودروهای چینی ۱۰ سال اخیر یا موتور TU5 ایرانخودرو دچار خرابی گسترده خواهند شد.
در عین حال، اگر درصد متانول در آینده افزایش پیدا کند، مسئله سازگاری خودروها اهمیت بسیار بیشتری پیدا خواهد کرد و باید برای هر گروه از خودروها، از TU5 و XU7 گرفته تا موتورهای خودروهای چینی، ژاپنی و کرهای، مشخصات سازگاری جداگانه بررسی شود.
پس فعلاً مهمترین عددی که باید درباره آن صحبت کنیم، نه «متانول دارد یا ندارد»، بلکه «چند درصد متانول دارد و آیا بنزین نهایی واقعاً مطابق استاندارد تولید و توزیع میشود؟» است.
