در روزگار ما، جنگها دیگر فقط در زمین، هوا و دریا پهلو نمیگیرند؛ پنجمین قلمرو نبرد، شبکه جهانی اینترنت است. روزگاری تصور میشد که در زمان موشکباران و بحرانهای شدید، شبکه ارتباطی اولین چیزی است که به طور کامل فرو میریزد. اما مرور چند نبرد بزرگ در عصر حاضر، واقعیت عجیب و متناقضی را فاش میکند: گاهی در دل سنگینترین بمبارانها اینترنت زنده میماند، و گاهی در چشمان آرام یک شهر، ناگهان چراغ جهان خاموش میشود.
در این پست، نگاهی میاندازیم به وضعیت اینترنت در سه نقطه داغ جهان و اینکه چگونه سیاست و جنگ، معنای «اتصال» را تغییر دادهاند.
۱. اوکراین: آسمانی که با استارلینک روشن شد
وقتی روسیه در سال ۲۰۲۲ حمله نظامی خود را به اوکراین آغاز کرد، بسیاری منتظر قطع کامل ارتباطات این کشور بودند. زیرساختهای سنتی آسیب دیدند، اما اراده برای حفظ اتصال از بین نرفت.
حکومت اوکراین به جای تسلیم شدن، از فناوری روز کمک گرفت. وزیر دیجیتال اوکراین مستقیماً در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) از ایلان ماسک خواست تا پایگاههای استارلینک را در اختیار این کشور بگذارد و خدمات آن را رایگان کند. نتیجه چه شد؟
- پایگاههای ماهوارهای به سرعت فعال شدند.
- بیمارستانها، نیروهای امدادی و ارتش اوکراین حتی در زیر شدیدترین حملات توپخانهای متصل ماندند.
- اینترنت در اینجا نه تنها قطع نشد، بلکه به عنوان یک ابزار دفاعی حیاتی، نقشی کلیدی در بقای کشور ایفا کرد.
۲. نوار غزه: لنزهایی که زیر باران موشک هم خاموش نشدند
بحران و درگیریها در نوار غزه یکی از شدیدترین تقابلهای نظامی سالهای اخیر بوده است. حملات هوایی و بمبارانهای سنگین اسرائیل، بخشهای زیادی از زیرساختهای این منطقه را ویران کرد. با این حال، یک پدیده رسانهای بیسابقه رخ داد: ارتباط غزه با جهان قطع نشد.
در تمام طول روزهای سخت بمباران:
تصاویر موشکها و انفجارها به صورت لحظهای به سراسر جهان مخابره میشد.
۳. ایران: وقتی در خانه، چراغها را عمداً خاموش کردند
اما در نقطه مقابل این تجربیات جهانی، رویکرد عجیبی قرار دارد که در ایران رخ داد. در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸، در حالی که هیچ جنگ خارجی کشور را تهدید نمیکرد و هیچ موشکی به زیرساختها آسیب نزده بود، حکومت دست به اقدامی بیسابقه در تاریخ اینترنت جهان زد: قطع کامل و مطلق اینترنت بینالملل به مدت نزدیک به ۸۸ روز در برخی مناطق و اختلال سراسری.
یک پارادوکس تلخ: درست در زمانی که مردم برای اطلاع از وضعیت عزیزانشان، هماهنگیهای حیاتی و زندگی روزمره خود بیش از هر زمان دیگری به ارتباطات نیاز داشتند، سوئیچ اینترنت عمداً کشیده شد.
این تجربه نشان داد که گاهی خطر قطع ارتباط، نه از سوی ارتشهای بیگانه در سنگر جنگ، بلکه از سوی تصمیمات بومی در اتاقهای بسته رقم میخورد. قطع ۸۸ روزه اینترنت در ایران، ضربه هولناکی به اقتصاد دیجیتال، آموزش و از همه مهمتر، روان جامعهای وارد کرد که در بحرانیترین روزهای خود، در یک «سکوت مطلق خبری» رها شد.
نتیجهگیری: اینترنت؛ حق بشری یا سلاح استراتژیک؟
مقایسه اوکراین، غزه و ایران به ما یک درس بزرگ میدهد: پایداری اینترنت بیش از آنکه به سیمها و کابلها بستگی داشته باشد، به نگاه حکمرانان بستگی دارد.
در یک جا برای زنده نگهداشتنش از مالکان تکنولوژی در دنیا استمداد میجویند، در یک جا زیر باران موشک هم بندهای اتصالش پاره نمیشود، و در جایی دیگر، با یک دکمه، جامعه را به دوران پیش از شبکه پرتاب میکنند. در عصر حاضر، قطع کردن اینترنت در زمان بحران، دیگر یک اقدام امنیتی ساده نیست؛ بلکه سلب حیاتیترین ابزار بقای انسان مدرن است.
