بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه؛ همان پنج حسی که همه میشناسیم. فهرستی که از زمان ارسطو تکرار شده و آنقدر جا افتاده که انگار حقیقتی قطعی است. اما پژوهشگران امروز با این نگاه موافق نیستند. دانشمندان میگویند انسان ممکن است دهها حس داشته باشد؛ شاید حتی تا ۳۳ حس.
این دیدگاه با تحقیقات دانشمندان علوم شناختی و عصبپژوهانی که سازوکار ادراک را بررسی میکنند، قوت گرفته است. پژوهشگران پروژه «بازاندیشی در حواس» در دانشگاه گلاسگو معتقدند فهرست سنتی، بخش بزرگی از تجربه واقعی انسان را نادیده میگیرد. بر اساس یافتههای آنها، تعادل، موقعیت بدن، آگاهی درونی از اندامها، دما، درد و حتی احساس تعلق داشتن یک عضو به بدن، هرکدام بهعنوان یک نظام حسی مستقل عمل میکنند.
عصبپژوه چارلز اسپنس، مدیر آزمایشگاه پژوهشهای چندحسی دانشگاه آکسفورد، میگوید انسانها احتمالاً بین ۲۲ تا ۳۳ حس دارند. او و همکارانش توضیح میدهند که ادراک در قالب مسیرهای جداگانه وارد نمیشود و اطلاعات حسی دائماً با هم ترکیب میشوند و تجربه ما از غذا، حرکت و حتی احساسات را شکل میدهند.
چشایی یکی از روشنترین نمونههاست. زبان فقط شیرینی، شوری، ترشی، تلخی و اومامی را تشخیص میدهد. طعمهایی مثل توتفرنگی، انبه یا قهوه روی زبان وجود ندارند و زمانی شکل میگیرند که مولکولهای بو هنگام جویدن از دهان وارد حفره بینی میشوند. لامسه هم نقش دارد و تعیین میکند غذا خامهای، رقیق، سفت یا پرچرب به نظر برسد. آنچه «طعم» نامیده میشود حاصل همکاری بویایی، لامسه و چشایی پایه است.
این ترکیب در سراسر بدن رخ میدهد.این حس عمقی و درونی به انسان امکان میدهد بدون نگاه کردن بداند اندامهایش کجا قرار دارند. دستگاه دهلیزی در گوش داخلی تعادل و جهتیابی را حفظ میکند. حس درونیبودن، سیگنالهایی مثل ضربان قلب، گرسنگی و سیری را دنبال میکند. برخی پژوهشگران همچنین از حس عاملیت و حس مالکیت نام میبرند؛ حسی که در برخی بیمارانی که سکته قلبی داشتند یا پیوند قلب یا دیگر اعضا را انجام داده اند دچار اختلال میشود و فرد با وجود سالم بودن حس لامسه، احساس میکند اندامش متعلق به او نیست.
آزمایشها نشان میدهد این سیستمها چقدر انعطافپذیرند. در یک مطالعه، تغییر صدای قدمها باعث شد شرکتکنندگان هنگام راه رفتن احساس سبکی یا سنگینی کنند. در آزمایشی دیگر، صدای پسزمینه هواپیما طعم غذا را تغییر داد؛ مزههای شور و شیرین کمرنگ شدند و طعمهای اُمامی قویتر احساس شدند. همین ویژگی توضیح میدهد چرا آب گوجهفرنگی در هواپیما خوشطعمتر به نظر میرسد.
پژوهشگران میگویند ادراک یک فرایند هماهنگ است. بینایی با تعادل تغییر میکند، بو بافت را دگرگون میکند و صدا طعم را عوض میکند. حواس همیشه در کنار هم فعالاند، حتی در روزهایی که بیشتر وقت صرف نگاه کردن به صفحهنمایش میشود.
داستان پنج حس جذاب است، اما بیشترِ کارهایی را که بدن در هر لحظه انجام میدهد نادیده میگیرد. انسانها جهان را با یک حس تجربه نمیکنند، بلکه با شبکهای فشرده از سیگنالها که بیوقفه کار میکند آن را درک میکنند.
