به گفته مورخان، پروژه منهتن در واکنش به نگرانیها درباره پیشرفت احتمالی آلمان نازی در فناوری هستهای آغاز شد. با این حال، تلاش آلمان برای ساخت رآکتور هستهای هیچگاه به نتیجه نرسید. درباره اینکه دانشمندان نازی تا چه اندازه به ساخت یک رآکتور عملی نزدیک شده بودند، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد، اما یک مطالعه جدید میگوید آنها در واقع فاصله زیادی با رسیدن رآکتور به وضعیت بحرانی داشتند.
پژوهشگران در چیزی که آن را «باستانشناسی هستهای» مینامند، اسناد تاریخی مربوط به «اورانپروژه»، برنامه هستهای آلمان نازی، را بررسی کردند و سپس مدلی ساختند تا بتوانند میزان پیشرفت این پروژه را با اندازهگیریهای واقعبینانه بازسازی کنند. تمرکز اصلی آنها روی B8 بود؛ آخرین آزمایش بزرگ آلمان نازی با اورانیوم که در سال ۱۹۴۵ انجام شد. ورنر هایزنبرگ، طراح این پروژه، دو سال پس از پایان جنگ ادعا کرده بود که رآکتور با مقدار کمی اورانیوم بیشتر میتوانست کار کند. اما ارزیابی جدید که امروز در مجله PNAS Nexus منتشر شده، این ادعا را رد میکند و میگوید آلمان نازی نه با رآکتور آب سنگین و نه با رآکتور گرافیتی نمیتوانست به یک رآکتور هستهای عملی دست پیدا کند.
پژوهشگران، از جمله پاتریک جی. پارک و تیموتی دبلیو. کوث از دانشگاه کلمبیا و دانشگاه مریلند، در این مقاله نوشتهاند که بررسی جدید نشان میدهد آزمایش B8 برای رسیدن به وضعیت بحرانی به حدود دو برابر اورانیوم و ۲.۳ برابر آب سنگین مورد استفاده واقعی خود نیاز داشت. این میزان بسیار بیشتر از برآوردهای هایزنبرگ است.
این موضوع نشان میدهد آلمان نازی فاصله زیادی با مقدار آب سنگین مورد نیاز برای حفظ یک واکنش زنجیرهای هستهای داشت. برای درک بهتر این اختلاف، طبق این مطالعه، B8 به حدود دو برابر کل آب سنگینی نیاز داشت که کارخانه Norsk Hydro در نروژ تحت اشغال آلمان، در تمام طول جنگ برای برنامه هستهای آلمان تولید کرده بود.
بله، همان هایزنبرگی که بر پروژه اورانیوم آلمان نازی نظارت داشت، همان دانشمندی بود که نقش مهمی در تحول فیزیک کوانتومی مدرن ایفا کرد. هایزنبرگ در سال ۱۹۳۹، یک سال پس از کشف شکافت هستهای، به تلاشهای هستهای آلمان پیوست. او در مجموع هدایت هشت آزمایش بزرگ را بر عهده داشت که امکان تولید انرژی از اورانیوم را بررسی میکردند.
بر اساس این مقاله، شکستهای نظامی باعث شد آلمان فعالیتهای هستهای را در اولویت پایینتری قرار دهد. پس از پایان جنگ نیز مواد هستهای این کشور یا به مجموعه اطلاعاتی آمریکا و شوروی منتقل شدند یا سر از بازار سیاه درآوردند. پژوهشگران میگویند این شرایط باعث شد فرصتی برای افرادی مانند هایزنبرگ، که پیشتر در این پروژه همکاری داشتند، ایجاد شود تا درباره تواناییهای فنی پروژه اورانیوم ادعاهایی مطرح کنند که امکان بررسی مستقل آنها وجود نداشت.
هایزنبرگ بهطور مشخص در مقالهای که سال ۱۹۴۷ در مجله Nature منتشر کرد، ادعا کرده بود آزمایش B8 میتوانست موفق شود، اگر تیم او فقط به «مقدار نسبتاً کمی اورانیوم» بیشتر دسترسی پیدا میکرد.
