این روزها نقشهها دوباره خبرساز شدهاند؛ بخش زیادی از این توجه هم به واکنش عجولانه و بیش از حد محتاطانه گوگل و اپل مربوط میشود که تلاش کردند جدیدترین اقدام نصفهنیمه دونالد ترامپ برای تغییر نقشه مطابق خواسته خودش را اجرا کنند؛ این بار درباره دریاچه انتاریو. با وجود پوچ بودن آشکار این جنجال اخیر ترامپ، این ماجرا یادآوری میکند که نقشهها ذاتاً سیاسی هستند و همیشه هم چنین بودهاند.
هیچ نمونهای بهتر از نقشه جهان نمیتواند این واقعیت را نشان دهد. از آنجا که زمین یک کره است، هیچ راهی وجود ندارد که سطح آن را بدون ایجاد نوعی اعوجاج روی یک سطح دوبعدی مانند کاغذ یا صفحهنمایش رایانه نمایش دهیم. اما اینکه تصمیم بگیریم این سطح را چگونه و در چه جهتی دچار اعوجاج کنیم، به همان اندازه که به مسائل کاربردی مربوط است، تحت تأثیر تاریخ و سیاست هم قرار دارد.
پروجکشن معروف مرکاتور در قرن شانزدهم و بهعنوان ابزاری برای ناوبری دریایی طراحی شد، زیرا دو ویژگی مهم داشت: دایرههای عرض جغرافیایی و نصفالنهارهای طول جغرافیایی را به صورت خطوط مستقیم نمایش میداد و شکل هندسی آن هم «همریخت» بود؛ یعنی زاویهها را حفظ میکرد. این ویژگیها برای دریانوردان بسیار ارزشمند بودند و هنوز هم اهمیت دارند. قرنها بعد، همین ویژگیها باعث شد گوگل و شرکتهای دیگر نیز هنگام طراحی سرویسهای نقشه خود به این روش علاقهمند شوند.
برای دستیابی به این ویژگیها، در پروجکشن مرکاتور سطح زمین روی یک استوانه فرضی نمایش داده میشود؛ دایرههای عرض جغرافیایی روی قطر استوانه قرار میگیرند و نصفالنهارهای طول جغرافیایی به صورت خطوط عمودی روی سطح آن ترسیم میشوند. اما روی یک کره واقعی، دایرههای عرض جغرافیایی هرچه به قطبها نزدیکتر میشوند، کوچکتر و کوچکتر میشوند. اگر همه این دایرهها را با اندازه یکسان نمایش دهیم، هرچه از خط استوا دورتر شویم، میزان اعوجاج نقشه بیشتر میشود. همین موضوع دلیل اصلی یکی از شناختهشدهترین ایرادهای پروجکشن مرکاتور است: سرزمینهای نزدیک به قطبها بسیار بزرگتر از اندازه واقعی خود به نظر میرسند، در حالی که مناطق نزدیک به خط استوا کوچکتر دیده میشوند.
جالب اینجاست که سرزمینهایی که در پروجکشن مرکاتور بزرگتر از اندازه واقعی خود نشان داده میشوند، همان مناطقی هستند که بهطور سنتی مراکز قدرت اقتصادی سفیدپوستان بودهاند؛ یعنی آمریکای شمالی و تقریباً تمام اروپا و روسیه. در مقابل، مناطقی که در این پروجکشن کوچکتر دیده میشوند، عمدتاً شامل آمریکای مرکزی و جنوبی، شبهقاره هند، بخشهای جنوبی و مرکزی آسیا و مهمتر از همه آفریقا هستند. ویکیپدیا یک تصویر متحرک بسیار خوب برای نشان دادن این تفاوت دارد.
کشورهای آفریقایی بارها نسبت به تحریف اندازه این قاره در مقایسه با سایر نقاط جهان در پروجکشن مرکاتور اعتراض کردهاند. روز جمعه نیز سازمان ملل قطعنامهای را تصویب کرد که توسط کشور آفریقایی توگو پیشنهاد شده و اتحادیه آفریقا نیز از آن حمایت کرده بود. این قطعنامه خواستار استفاده رسمی از پروجکشن «اِکوآل اِرث» (Equal Earth) به جای مرکاتور شده است. قطعنامههای سازمان ملل الزامآور نیستند، اما تصویب این قطعنامه میتواند فشار بیشتری بر ناشران و شرکتهای فناوری وارد کند تا از پروجکشن Equal Earth استفاده کنند.
اما این پروجکشن چگونه کار میکند؟ Equal Earth یک پروجکشن شبهاستوانهای است. در این روش، دایرههای عرض جغرافیایی همچنان به صورت خطوط موازی نمایش داده میشوند، اما هرچه به قطبها نزدیکتر میشویم، شعاع این دایرهها کاهش پیدا میکند. همچنین برخلاف مرکاتور، نصفالنهارهای طول جغرافیایی در آن به صورت خطوط منحنی نمایش داده میشوند. این پروجکشن در سال ۲۰۱۷ طراحی شد تا تصویری دقیقتر از اندازه نسبی مناطق مختلف جهان ارائه دهد و جایگزینی بهتر برای پروجکشن قدیمیتر «گال-پیترز» (Gall-Peters) باشد که آن هم یک پروجکشن با حفظ مساحت واقعی مناطق است.
البته باید روشن کرد که هیچکس ادعا نمیکند خود مرکاتور هنگام طراحی نقشهاش یک توطئه بزرگ برای کوچک نشان دادن آفریقا در ذهن داشته است. همچنین میتوان رواج گسترده این نقشه در طول ۵۰۰ سال گذشته را صرفاً نتیجه یک اتفاق تاریخی دانست. اما اگر واقعاً چنین باشد، اصلاح این اشتباه تاریخی نباید موضوعی جنجالی باشد. بهخصوص اینکه برای بیشتر کاربردهای امروزی، پروجکشن Equal Earth بهوضوح گزینه مناسبتری نسبت به مرکاتور است.
