همزمان با فرارسیدن تعطیلات چهارم ژوئیه، موج گرمای شدیدی بخش شرقی آمریکا را فرا گرفته است. در حالی که میلیونها نفر برای شرکت در رژهها، مراسم باربیکیو و نمایشهای آتشبازی به فضای باز میروند، دمای بسیار بالا و رطوبت شدید، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی ایجاد کرده است.
خطر مرگبار گرمای شدید در هفتههای اخیر، همزمان با موج گرمای بیسابقه و طولانیمدت در اروپا، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. فرانسه در ۲۳ ژوئن گرمترین روز ثبتشده تاریخ خود را تجربه کرد و مقامهای این کشور اعلام کردند که بین ۲۴ تا ۲۷ ژوئن بیش از هزار نفر بر اثر گرما جان خود را از دست دادهاند. بر اساس یک برآورد اولیه، شمار قربانیان این موج گرما در سراسر اروپا ممکن است از ۲۰ هزار نفر فراتر رود.
کارشناسان میگویند گرمای شدید تقریباً تمام بخشهای بدن، از سلولها گرفته تا اندامهای حیاتی، را تحت تأثیر قرار میدهد. اگرچه برخی گروهها مانند سالمندان، کودکان و افراد دارای بیماریهای زمینهای آسیبپذیرتر هستند، اما در جریان موجهای شدید گرما همه افراد در معرض خطر قرار دارند.
بدن انسان برای عملکرد طبیعی باید دمای داخلی خود را در محدودهای بسیار محدود، حدود ۳۶.۱ تا ۳۷.۲ درجه سانتیگراد، حفظ کند. افزایش یا کاهش قابل توجه دمای بدن باعث اختلال در عملکرد سلولها میشود. به گفته پژوهشگران، بالا رفتن بیش از حد دمای مرکزی بدن میتواند فعالیت آنزیمها، انتقال اکسیژن و سایر فرایندهای حیاتی را مختل کند و در نتیجه عملکرد طبیعی سلولها را با مشکل مواجه سازد.
بدن برای کاهش دمای خود از دو سازوکار اصلی استفاده میکند. نخست، گشاد شدن رگهای خونی نزدیک سطح پوست است که باعث افزایش جریان خون و انتقال گرمای اضافی به سطح بدن میشود؛ به همین دلیل هنگام گرما، پوست صورت قرمز میشود. دوم، تعریق است که با تبخیر عرق از سطح پوست، گرمای بدن را کاهش میدهد.
اما زمانی که رطوبت هوا بسیار بالا باشد، عرق بهخوبی تبخیر نمیشود و این سیستم خنککننده کارایی خود را از دست میدهد. به همین دلیل، ترکیب گرما و رطوبت بالا بسیار خطرناک است. در این شرایط، بدن همچنان آب زیادی از طریق تعریق از دست میدهد، اما دمای آن به اندازه کافی کاهش پیدا نمیکند و خطر کمآبی افزایش مییابد.
از آنجا که عرق از پلاسمای خون تأمین میشود، تعریق زیاد حجم خون را کاهش میدهد. همزمان، گشاد شدن رگهای خونی نیز بخشی از خون را به سمت سطح پوست هدایت میکند. در نتیجه، خون کمتری به اندامهای داخلی میرسد، فشار خون کاهش مییابد و قلب برای حفظ گردش خون ناچار میشود با فشار بیشتری کار کند. این فشار اضافی میتواند عملکرد اندامهای حیاتی بدن را با اختلال مواجه کند، بهویژه در افرادی که بیماریهای قلبی یا سایر مشکلات زمینهای دارند.
برای جبران افت فشار خون و ادامه رساندن اکسیژن و مواد مغذی به اندامها، قلب باید با شدت و سرعت بیشتری کار کند. به گفته «کریگ کرندال»، استاد پزشکی داخلی دانشگاه تگزاس ساوثوسترن و مدیر آزمایشگاه فیزیولوژی حرارتی و عروقی در بیمارستان تگزاس هلث پرسبیتریان دالاس، این فشار اضافی خطر آسیبهای قلبیعروقی از جمله سکته قلبی و سکته مغزی را افزایش میدهد.
کرندال توضیح داد که هنگام تلاش بدن برای خنک شدن، بخشی از جریان خون از رودهها و کلیهها به سمت پوست هدایت میشود. کاهش خونرسانی به روده میتواند سد محافظ آن را تخریب کند و باعث ورود سموم و باکتریها به جریان خون شود؛ موضوعی که میتواند مجموعهای از مشکلات جدی را به دنبال داشته باشد. در همین حال، کلیهها برای حفظ آب بدن بیشتر کار میکنند و این مسئله فشار زیادی بر توانایی تصفیه آنها وارد کرده و خطر آسیبهای حاد و بلندمدت را افزایش میدهد.
مغز که حساسترین اندام بدن نسبت به دما است نیز در معرض خطر قرار دارد. کرندال میگوید اگر دمای مغز بیش از حد بالا برود، فرایندهای عصبی بهدرستی عمل نخواهند کرد. به همین دلیل افرادی که دچار گرمای بیش از حد میشوند ممکن است در راه رفتن، صحبت کردن و تفکر واضح دچار مشکل شوند، زیرا مغز دیگر عملکرد طبیعی خود را ندارد.
با افزایش دمای داخلی بدن، خطر آسیب به اندامهای حیاتی بیشتر میشود. «گرمازدگی خفیف» زمانی رخ میدهد که دستگاه قلبیعروقی انرژی زیادی را صرف حفظ جریان خون و خنک کردن بدن میکند و در نتیجه علائمی مانند خستگی، تهوع، گیجی و سردرد ظاهر میشود.
اگر سامانههای طبیعی خنککننده بدن از کنترل دما ناتوان شوند، فرد ممکن است دچار «گرمازدگی شدید» یا «سکته گرمایی» شود که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است. این حالت معمولاً زمانی رخ میدهد که دمای مرکزی بدن از ۴۰ درجه سانتیگراد فراتر رود، هرچند کرندال تأکید میکند که در همه افراد دقیقاً همین عدد دیده نمیشود. به گفته او، اگر فردی در معرض گرمای شدید قرار گرفته و ناگهان دچار تغییر در وضعیت ذهنی یا رفتار شود، احتمال زیادی وجود دارد که دچار سکته گرمایی شده باشد.
در صورت درمان نشدن، سکته گرمایی میتواند بهسرعت به مغز، قلب، کلیهها، کبد و عضلات آسیب برساند و در شدیدترین موارد به مرگ منجر شود.
سالمندان، کودکان، زنان باردار، افراد مبتلا به بیماریهای مزمن، کارگران فضای باز، ورزشکاران و افرادی که به سیستمهای سرمایشی دسترسی ندارند، بیش از دیگران در معرض بیماریهای ناشی از گرمای شدید قرار دارند. همچنین مصرف برخی داروها، از جمله داروهای ادرارآور و بعضی داروهای اعصاب و روان، میتواند حساسیت بدن به گرما را افزایش دهد.
با این حال، «ریانا پرایور»، استاد علوم ورزش و تغذیه و مدیر آزمایشگاه هیدراتاسیون، ورزش و تنظیم دمای بدن در دانشگاه بوفالو، تأکید میکند که در جریان موجهای شدید گرما، همه افراد در معرض خطر قرار دارند. این خطر زمانی بیشتر میشود که گرمای هوا و رطوبت بالا با تعطیلات همزمان شود، زیرا مردم معمولاً زمان بیشتری را در فضای باز سپری میکنند، فعالیت بدنی بیشتری دارند و مصرف نوشیدنیهای الکلی نیز افزایش مییابد.
پرایور توصیه میکند در صورت امکان، برنامههای روزانه متناسب با شرایط آبوهوایی تغییر کند. به گفته او، حتی اگر امکان تغییر کامل برنامه وجود نداشته باشد، استراحتهای کوتاه و منظم در محیطهای دارای تهویه یا سیستم سرمایشی میتواند خطر گرمازدگی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
کارشناسان همچنین بر اهمیت تأمین آب مورد نیاز بدن تأکید دارند. به گفته پرایور، زمانی که فرد احساس تشنگی میکند، در واقع بدن او تا حدی دچار کمآبی شده است. او هشدار میدهد که اگر مصرف مایعات به تعویق بیفتد، جبران کمآبی بدن دشوار خواهد بود. این موضوع بهویژه درباره سالمندان اهمیت بیشتری دارد، زیرا احساس تشنگی در آنها معمولاً با تأخیر بروز میکند.
