میدانید این حس چگونه است؛ کسی سؤالی میپرسد، چشمها باز است و از نظر فیزیکی بیدارید، اما هیچ فکری در ذهن نیست. نه حواسپرتی وجود دارد و نه اندیشهای، فقط یک خاموشی کوتاه درونی. پژوهش تازه نشان میدهد این وضعیت لزوماً «حواسپرتی» نیست، بلکه ممکن است آگاهی برای لحظهای کنار برود.
دانشمندان این پدیده را «خالی شدن ذهن» نامیدهاند و مطالعه جدید نشان میدهد این حالت یک وضعیت ذهنی مستقل است که با خیالپردازی یا حواسپرتی فرق دارد. در چنین لحظاتی، آگاهی میتواند متوقف شود، در حالی که بدن همچنان بیدار باقی میماند.
پژوهشگران دانشگاه سوربن روی ۶۲ بزرگسال در یک آزمون ساده توجه مطالعه کردند. هر ۴۰ تا ۷۰ ثانیه از شرکتکنندگان پرسیده میشد درست پیش از آن لحظه چه در ذهنشان گذشته است. پاسخها شامل تمرکز، سرگردانی ذهن، خالی شدن ذهن یا عدم قطعیت بود. خالی شدن ذهن حدود ۱۶ درصد مواقع رخ داد؛ تقریباً نصف دفعات سرگردانی ذهن، که نشان میدهد این حالت چندان نادر نیست.
رفتارها در این دو وضعیت تفاوت زیادی داشت. سرگردانی ذهن افراد را سریعتر و بیمحاباتر میکرد و خطاها بیشتر میشد. خالی شدن ذهن برعکس، سرعت را کم میکرد، واکنشها عقب میافتاد و نشانهها نادیده گرفته میشد. این حالت بیشتر شبیه یک غیبت کوتاه بود تا حواسپرتی.
فعالیت مغزی نیز این تفاوت را تأیید کرد. ثبتهای EEG نشان داد در خالی شدن ذهن، جلوی مغز جهشهای سریع فعالیت داشت، در حالی که بخشهای پشتی، از جمله نواحی مرتبط با پردازش دیداری، الگوی مخالف نشان میدادند. این جدایی در سرگردانی ذهن دیده نشد.
یافته چشمگیر مربوط به بینایی بود. در تمرکز و سرگردانی ذهن، تصاویر مراحل پردازش آگاهانه را طی میکردند. اما در خالی شدن ذهن این مراحل پایانی رخ نمیداد. چشمها تصویر را دریافت میکردند، اما مغز آن را به سطح آگاهی نمیرساند. ابزارهای یادگیری ماشینی میتوانستند محتوای دیدهشده را در سایر حالتها تشخیص دهند، اما در خالی شدن ذهن قادر به این کار نبودند.
این الگوهای عصبی شبیه آن چیزی است که در خواب عمیق یا بیهوشی دیده میشود؛ ارتباط میان نواحی مغز مختل و پردازش حسی آسیبدیده است. تفاوت در زمانبندی است؛ این وقفهها کوتاه و در دل بیداری طبیعی رخ میدهند.
یافتهها پرسشی ناخوشایند را مطرح میکنند؛ بیدار بودن الزاماً به معنای تداوم آگاهی نیست. تجربه آگاهانه میتواند تکهتکه و همراه با فاصلههای کوتاه رخ دهد.
همه افراد خالی شدن ذهن را تجربه نکردند. برخی شرکتکنندگان هرگز چنین گزارشی ندادند، هرچند سرگردانی ذهن داشتند. بنا بر گزارش StudyFinds، تحقیقات پیشین نشان میدهد این حالت ممکن است در افراد با مشکلات مرتبط با توجه شایعتر باشد و به تفاوتهای فردی بستگی داشته باشد.
پژوهشگران محدودیتها را پذیرفتهاند؛ گزارشهای شخصی بینقص نیستند و بررسیهای کوتاه همه چیز را ثبت نمیکنند. با این حال، رفتار و فعالیت مغزی در یک مسیر واحد اشاره داشتند.
بنابراین دفعه بعد که ذهن شما کاملاً خالی میشود، شاید نه استرس باشد و نه حواسپرتی؛ ممکن است یک مکث کوتاه در خودِ آگاهی باشد.
