ونزوئلا وارد مهمترین دوره بازتنظیم در تاریخ معاصر خود شده است. برکناری نیکولاس مادورو در سوم ژانویه دوباره درهای کشوری نفتی را باز کرده که با وجود داشتن بزرگترین ذخایر اثباتشده نفت جهان، تنها بخش کوچکی از ظرفیت خود را تولید میکند. پس از دو دهه سوءمدیریت، تحریمها و فرسودگی زیرساختها که شرکت نفت دولتی PDVSA را تضعیف و تولید را به پایینترین سطح تاریخی رساند، واشنگتن اکنون روی احیای سریع و هدایتشده توسط آمریکا حساب باز کرده تا این کشور را از یک غول زمینگیر به یک دارایی راهبردی تبدیل کند. این برنامه فقط به فروش نفت ذخیرهشده محدود نیست و هدف آن بازسازی ساختار صنعت نفت، تغییر قواعد سرمایهگذاری و دور کردن ونزوئلا از نفوذ روسیه و چین است؛ اقدامی که پیامدهای آن فراتر از کمربند اورینوکو خواهد بود.
با وجود آسیبهای ناشی از کنترل گسترده دولت در دوره هوگو چاوز و سپس مادورو، ظرفیت نفتی ونزوئلا همچنان بسیار بزرگ است. این کشور هنوز بزرگترین ذخایر اثباتشده نفت خام جهان را در اختیار دارد؛ حدود ۳۰۳ میلیارد بشکه، معادل ۱۷ درصد ذخایر جهانی. بخش عمده این نفت، فوقسنگین و متعلق به کمربند اورینوکو است که به مهارت فنی بیشتری نسبت به نفتهای سبک نیاز دارد اما هزینه استخراج آن پایینتر و فرآورش آن معمولاً سودآورتر است. چالش اصلی در حملونقل، ارتقا و پالایش این نفت است، نه در استخراج آن. محدودیتهای واقعی ونزوئلا شامل زیرساختهای فروپاشیده، کمبود مزمن رقیقکننده، واحدهای ارتقای ازکارافتاده، تحریمها و تضعیف شدید PDVSA است. اگر این گلوگاهها برطرف شوند، کشور دوباره میتواند میلیونها بشکه در روز نفت ارزانقیمت تولید کند، حتی اگر هزینههای بخش پاییندستی بالا بماند. ونزوئلا در سال ۲۰۰۸ حدود ۳ میلیون بشکه در روز نفت تولید میکرد، اما تا پایان سال گذشته با وجود همه موانع، تولید به حدود ۹۶۳ هزار بشکه در روز سقوط کرد.
ارزیابیهای خارجی نشان میدهد که برای بازگرداندن تولید نفت ونزوئلا مجموعهای از فرصتهای ساختاری وجود دارد. والت چنسلور، استراتژیست انرژی گروه مککواری در هیوستون، چهار حوزه اصلی ظرفیت تولید را مشخص میکند. او میگوید نخستین حوزه مربوط به «افتهای اضافی» است؛ حدود ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز که با رفع تحریمها، سرمایهگذاری پایه و رفع گلوگاهها قابل جبران است و در بازه ۶ تا ۲۴ ماه قابل تحقق خواهد بود. حوزه دوم احیای «میدانهای قدیمی» است که حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار بشکه در روز ظرفیت دارد و طی یک تا سه سال قابل بازگشت است. سومین حوزه، امکان بازیابی ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه در روز در پروژههای نفت فوقسنگین اورینوکو پس از رفع گلوگاههای اولیه و تعمیرات است؛ فرایندی پیچیده که بین یک تا چهار سال زمان میبرد. حوزه چهارم نیز به سرمایهگذاریهای جدید مربوط میشود که میتواند ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز تولید اضافه کند، اما نیازمند سه تا شش سال زمان است. چنسلور میگوید اگر تنها ۷۵ درصد این ظرفیتها محقق شود، تولید ونزوئلا در افق ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۲ میتواند به حدود ۲ میلیون بشکه در روز برسد، هرچند مسیر تولید این کشور همچنان نامطمئن است.
در مقیاس گستردهتر، ونزوئلا همچنان ظرفیت عظیمی دارد. از میان ۱۴ میدان نفتی فوقغول، ۱۱ میدان هنوز بیش از نیمی از ذخایر اولیه خود را حفظ کردهاند و چندین شرکت بزرگ غربی با وجود شرایط دشوار از زمان روی کار آمدن چاوز در سال ۱۹۹۹ همچنان در کشور فعال ماندهاند. شورون تنها شرکت آمریکایی فعال در ونزوئلاست که در سال ۲۰۲۲ با مجوز دولت جو بایدن، علیرغم تحریمهای آمریکا، به فعالیت ادامه داد؛ تحریمهایی که در سال ۲۰۱5 بهدلیل اتهام نقض حقوق بشر اعمال شده بود. این شرکت اکنون حدود ۲۴۴ هزار بشکه در روز از طریق سه سرمایهگذاری مشترک خود ـ پتروبوسکان، پتروپییار و پتروایندیپندنشیا ـ تولید میکند. رپسول اسپانیا ۴۰ درصد از سرمایهگذاری مشترک پتروکیریکیره اوکسیدنته را در اختیار دارد و ۴۵ هزار بشکه در روز تولید میکند. دیگر شرکای PDVSA شامل بلو انرژی پارتنرز آمریکای شمالی، پترو روماینا و شرکت ملی نفت چین هستند. مهمترین شرکت روسی فعال در کشور نیز روززاروبژنفت است که پس از تحریم بازوهای تجاری روسنفت توسط آمریکا در سال ۲۰۲۰، داراییهای این شرکت در ونزوئلا را در اختیار گرفت. ونزوئلا اخیراً تمدید ۱۵ ساله سرمایهگذاریهای مشترک در میدانهای بوکرون و پریخا را تصویب کرده است. در همین حال، شرکت ایتالیایی انی همچنان از طریق سرمایهگذاری مشترک کاردون IV با رپسول در میدان فراساحلی پرلا گاز تولید میکند؛ میدانی که حدود ۳۰ درصد نیاز گاز ونزوئلا را تأمین میکند. آمریکا امکان بازپرداخت انی با نفت را لغو کرده، اما این شرکت در حال مذاکره برای یافتن سازوکار پرداخت جدیدی است که با تحریمها سازگار باشد.
در نهایت، بازگشت ونزوئلا به نظام جهانی نفت فقط به نفوذ واشنگتن یا اشتیاق شرکتهای بزرگ بستگی ندارد، بلکه به این وابسته است که آیا این کشور میتواند ساختارهایی را که طی دههها سیاسیسازی و فروپاشی از بین رفتهاند دوباره بسازد یا نه. نشانههای یک الگوی جدید در حال شکلگیری است: PDVSA کوچکتر، مشارکت گستردهتر بخش خصوصی و چارچوبی تنظیمی که برای سرمایهگذاران شفافیت ایجاد میکند بدون آنکه حاکمیت ملی را تضعیف کند. با این حال، توازن سیاسی میان کاراکاس، واشنگتن و دیگر بازیگران جهانی همچنان شکننده است.
آنچه روشن است این است که ترکیب ذخایر عظیم، توجه دوباره بینالمللی و یک همزمانی کمسابقه ژئوپولیتیک، نخستین فرصت واقعی را در یک نسل برای ونزوئلا فراهم کرده است. اینکه این فرصت به نقطه عطف تبدیل شود یا به یک امید واهی دیگر بدل گردد، به سرعتی بستگی دارد که کشور بتواند این پنجره فرصت را به واقعیتی پایدار و قابل سرمایهگذاری تبدیل کند.
