لایهشناسی یا چینهشناسی علمی است که به مطالعهی لایههای سنگی و رسوبی میپردازد. اصل کلی در این علم این است که رسوبات سطحی همواره جوانتر از لایههای عمیقتر هستند. اما در دریای شمال، پژوهشگران به تودههای عظیم ماسهای دست یافتهاند که این اصل زمینشناسی را در مقیاسی بیسابقه نقض میکنند.
گروهی از دانشمندان نروژی و بریتانیایی صدها ساختار ماسهای در زیر دریای شمال شناسایی کردهاند که به نظر میرسد در پوستهی اقیانوسی به سمت پایین فرو رفتهاند و جای خود را با لایههای قدیمیتر عوض کردهاند. این پدیده که پژوهشگران آن را «سینکایت» (Sinkite) نامیدهاند، بزرگترین وارونگی چینهای شناختهشده به شمار میرود و میتواند تأثیر مهمی بر پروژههای ذخیرهسازی کربن داشته باشد.
مَدز هوسه، زمینشناس دانشگاه منچستر، در بیانیهای گفت:
«این کشف فرآیندی زمینشناختی را آشکار میکند که پیشتر در این مقیاس ندیده بودیم. آنچه یافتهایم، ساختارهایی است که در آنها ماسهی متراکم درون رسوبات سبکتر فرو رفته و این رسوبات به سطح آمدهاند؛ در نتیجه، لایهها بهطور کامل وارونه شده و تودههای عظیم ماسهای در زیر دریا شکل گرفته است.»
تودههای ماسهای عظیم و باستانی
با استفاده از دادههایی شامل نمونههای مستقیم سنگ و تصویربرداری سهبعدی با وضوح بالا، تیم پژوهشی ساختارهایی شامل «تپهها و برجستگیهای ماسهای در میان رسوبات ریزدانه» را بررسی کرده است که ارتفاع آنها به صدها متر و طولشان به دهها کیلومتر میرسد.
پژوهشگران میگویند سینکایتها احتمالاً بر اثر زمینلرزهها یا تغییر فشارهای زیرزمینی در دوران میوسن پسین (۱۰٫۴ تا ۵ میلیون سال پیش) تا پلیوسن (۵ تا ۱٫۶ میلیون سال پیش) به وجود آمدهاند. این رخدادها میتوانستهاند ماسه را روان کنند و از طریق شکستگیهای بستر دریا به پایین بکشانند. در این فرایند، لایههای عمیقتر موسوم به «تودههای اوز» (Ooze Rafts) ــ رسوباتی متخلخل و سرشار از ریزفسیلهای دریایی ــ به سمت بالا رانده میشدهاند. این لایههای شناور که پژوهشگران آنها را «فلواتایت» (Floatite) مینامند، جای لایههای اصلی را گرفته و نظم چینهها را برعکس کردهاند.
هوسه در ادامه توضیح داد:
«این پژوهش نشان میدهد که مایعات و رسوبات در پوسته زمین میتوانند به شیوههایی غیرمنتظره جابهجا شوند. شناخت چگونگی شکلگیری سینکایتها میتواند دیدگاه ما را نسبت به مخازن زیرزمینی، لایههای آببند و مسیرهای مهاجرت سیالات تغییر دهد ــ مسائلی که برای ذخیرهسازی و مهار کربن حیاتیاند.»
پیامدها برای مقابله با تغییرات اقلیمی
بسیاری از دانشمندان معتقدند که برای مهار تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، علاوه بر کاهش انتشار گازهای گلخانهای همچون دیاکسیدکربن (CO₂)، باید روشهایی برای جذب و ذخیرهسازی آنها پیش از ورود به جو پیدا کنیم. یکی از این رویکردها ذخیرهسازی CO₂ در زیر بستر دریاست. به تازگی نخستین پروژهی تجاری ذخیرهسازی کربن جهان، اولین محمولهی CO₂ خود را در بستر دریای شمال تزریق کرده است.
اما پژوهشگران میگویند کشف سینکایتها میتواند بر ایمنی چنین پروژههایی اثر بگذارد و همچنین در پیشبینی مکانهای حاوی نفت و گاز نقش داشته باشد.
هوسه در پایان افزود:
«همانند بسیاری از کشفیات علمی، صداهای شکاک زیادی وجود دارد، اما در عین حال، بسیاری نیز از این مدل جدید حمایت میکنند. زمان و تحقیقات بیشتر نشان خواهد داد که این مدل تا چه حد قابل تعمیم است.»
