داستان اصلی توسط Grist منتشر شده است. برای دریافت خبرنامهی هفتگی Grist اینجا ثبتنام کنید.
دیپلماتهایی از سراسر جهان پس از نه روز مذاکره در ژنو ــ بهعلاوه یک جلسهی شبانهروزی که تا بامداد جمعه ادامه یافت ــ بدون رسیدن به توافقی دربارهی معاهدهی جهانی پلاستیکها، مذاکرات را به پایان رساندند.
در جلسهی پایانی که روز جمعه ساعت ۶:۳۰ صبح آغاز شد ــ بیش از ۱۵ ساعت بعد از زمانبندی اولیه ــ تقریباً همه کشورها با پیشنویس بهروزشدهی معاهدهی سازمان ملل که توسط رئیس کمیتهی مذاکره، دیپلمات اکوادوری «لوئیس وایاس والدیویسو»، ارائه شده بود، مخالفت کردند. بسیاری از نمایندگان گفتند این متن با مأموریت آنها ذیل قطعنامهی مجمع محیط زیست سازمان ملل برای «پایان دادن به آلودگی پلاستیکی» از طریق پرداختن به «کل چرخهی عمر پلاستیکها» همخوانی ندارد.
«واقعاً متأسفیم که بگوییم اینجا در ژنو معاهدهای برای پایان دادن به آلودگی پلاستیکی نخواهیم داشت.» این را «آندریاس بیلاند اریکسه»، مذاکرهکنندهی ارشد نروژ، خطاب به رئیس جلسه گفت. والدویسو اندکی پس از ساعت ۹ صبح نشست را پایان داد و وعده داد که مذاکرات در زمان دیگری ادامه خواهد یافت.
این تصمیم به یک هفته و نیم بحثهای پرتنش در «نشست پنجم ازسرگرفتهشده» دربارهی معاهدهی پلاستیکها پایان داد؛ نشستی که از ۴ اوت در ژنو آغاز شده بود. نمایندگان امیدوار بودند تا روز پنجشنبه به توافق نهایی برسند، چراکه مهلت اولیهی پایان سال ۲۰۲۴ را از قبل از دست داده بودند.
نشانههای بنبست حتی در چند روز اول نمایان شد؛ کشورها همچنان بر خطوط قرمز پیشین خود پافشاری میکردند. گروهی موسوم به «کشورهای همفکر» که عمدتاً تولیدکنندهی نفت هستند، اعلام کردند تعهدات الزامآور حقوقی را نخواهد پذیرفت و با بسیاری از مفاد ضروری مخالفت کردند؛ از جمله کنترل بر تولید پلاستیک جدید، الزام به افشاگری، و حذف تدریجی مواد شیمیایی خطرناک در پلاستیکها.
در جلسهی ۹ اوت، سه ناظر مستقل به Grist گفتند که مذاکرات شبیه «روز موشخرما» به نظر میرسید، زیرا کشورها صرفاً مواضع تکراری گذشته را بازگو میکردند. هنجار تصمیمگیری بر پایهی اجماع، همه کشورها را از مصالحه بازمیداشت؛ بهویژه گروه همفکر ــ شامل بحرین، ایران، کویت، عربستان سعودی و روسیه ــ که بهخوبی میدانستند میتوانند بهسادگی پیشنهادها را مسدود کنند. در نتیجه، بهجای کاهش و تکمیل پیشنویسی که اواخر سال گذشته در بوسان کره جنوبی آماده شده بود، صدها پیشنهاد جدید به متن افزوده شد و دستیابی به توافق دورتر شد.
در طول مذاکرات ژنو، نمایندگان دو پیشنویس تازهی والدویسو را رد کردند: یکی در روز چهارشنبه که آنقدر نامطلوب بود که برخی کشورها آن را «زننده» و «بیفایده» خواندند؛ و دیگری که تنها چند ساعت پیش از جلسهی جمعه منتشر شد. بسیاری اعلام کردند ترجیح میدهند به متن بوسان بازگردند.
با وجود نتیجهی جمعه، بهنظر نمیرسد معاهدهی پلاستیکها کاملاً مرده باشد. تقریباً همه کشورها خواهان ادامهی مذاکرات بودند. نماینده اتحادیه اروپا، «جسیکا روسوال»، گفت معاهدهای «مرده به دنیا آمده» را نخواهد پذیرفت. بسیاری از نمایندگان نیز در جلسهی پایانی هشدار دادند که نمیتوانند جدیت اوضاع را نادیده بگیرند.
نمایندهی ماداگاسکار گفت: «هر روز اقیانوسها، اکوسیستمها و جوامع ما از عواقب ناتوانیمان در اقدام قاطع رنج میبرند.» نمایندهی تووالو نیز هشدار داد: «اگر معاهدهای تصویب نشود، میلیونها تُن زباله پلاستیکی همچنان وارد اقیانوسها خواهد شد و امنیت غذایی، معیشت و فرهنگ ما را تهدید خواهد کرد.»
با این حال، تا زمانی که قالب مذاکرات ــ بهویژه در زمینهی تصمیمگیری ــ تغییر نکند، روشن نیست گفتوگوهای آینده ثمربخش باشند. هنجار تصمیمگیری اجماعی باعث میشود تهدید به رأیگیری برای کنار زدن کشورها از خطوط قرمزشان کارساز نباشد. «این نشست ثابت کرد که اجماع مرده است.» این را «بیورن بیلر»، مدیر اجرایی شبکهی بینالمللی حذف آلایندهها گفت. «مشکل همچنان باقی است.»
قوانین مذاکرات میگویند نمایندگان باید «تمام تلاش خود را» برای دستیابی به اجماع به کار گیرند؛ رأیگیری دوسوم تنها بهعنوان «آخرین راهحل» مجاز است. اما در دور دوم مذاکرات سال ۲۰۲۳، اختلاف بر سر همین قواعد چند روز گفتوگو را از بین برد. در نتیجه، نمایندگان از ترس اتلاف وقت، عملاً به اجماع برای همهچیز روی آوردند.
همین اجماع اما روند مذاکرات را بهشدت کند کرده است؛ کشورهای تولیدکنندهی نفت از این قاعده برای تضعیف یا متوقف کردن توافقهای موقت استفاده کردهاند. گروههای مردمنهاد در ژنو چندین اعتراض خاموش برگزار کردند و با شعارهایی مثل «اجماع، جاهطلبی را میکُشد» همین موضوع را برجسته کردند.
نماینده فیجی گفت: «اجماع ارزشمند است اگر ما را پیش ببرد، نه اینکه مانع شود.» نمایندهی سوئیس افزود: «این روند به یک وقفه نیاز دارد.»
کشورهای دیگری هم روند مذاکرات را «غیرشفاف»، «ابهامآمیز» و «نامشخص» خواندند. مدیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل، «اینگر اندرسن»، گفت دستکم این فایده را داشت که خطوط قرمز کشورها روشنتر بیان شد.
صنعت پلاستیک که با کنترل تولید پلاستیک و حذف مواد شیمیایی خطرناک مخالف است، اعلام کرد از معاهدهای حمایت خواهد کرد که «پلاستیکها را در اقتصاد نگه دارد و از محیط زیست دور کند.»
گروههای محیطزیستی، دانشمندان و سازمانهای محلی از خروج بدون معاهدهی بلندپروازانه ناامید شدند؛ اما گفتند بدتر از آن این بود که کشورهای عضو روی یک معاهدهی ضعیف مصالحه کنند. «خوشحالم که معاهدهی قوی بر معاهدهی ضعیف ترجیح داده شد.» این را «جو بنر»، همبنیانگذار پروژه «The Descendants» در آمریکا گفت.
نمایندگان جوامع بومی نیز گفتند احساس میکنند صدایشان شنیده شده است. با این حال، در لحظات پایانی جلسهی ژنو، صدای ناظران شنیده نشد؛ تنها یک نفر از شبکه جوانان علیه پلاستیک توانست صحبت کند، پیش از آنکه آمریکا و کویت خواستار پایان جلسه شوند.
اکنون وظیفهی دبیرخانه معاهده پلاستیک است که تاریخ دور بعدی مذاکرات را مشخص کند؛ مذاکراتی که احتمالاً تا سال آینده برگزار نخواهد شد. در همین حین، نگاهها به نشست مجمع محیط زیست سازمان ملل در دسامبر دوخته شده است، جایی که اندرسن قرار است گزارشی از روند مذاکرات ارائه کند. برخی نگرانند کشورهایی مانند ایران، روسیه و عربستان سعودی تلاش کنند مأموریت معاهده را تغییر دهند تا تنها به «آلودگی پلاستیکی» محدود شود، نه کل چرخهی عمر پلاستیک.
«بنر» گفت احساس شکست نمیکند؛ بلکه «بیش از همیشه پرشور» است تا برای محدودیتهای الزامآور در تولید پلاستیک مبارزه کند. او افزود: «من قصد دارم دوام بیاورم، و برای این کار باید تولید پلاستیک را متوقف کنیم.»
