سیوپنج سال پیش، اتحاد جماهیر شوروی هسته اصلی ایستگاه فضایی میر را به فضا پرتاب کرد. میر نخستین ایستگاه فضایی ماژولار بود که در مدار زمین مونتاژ شد و ساخت آن سرانجام در سال ۱۹۹۶ به پایان رسید. این ایستگاه که قرار بود تنها پنج سال فعالیت کند، بیش از سه برابر عمر پیشبینیشده خود دوام آورد و بیش از ۱۵ سال در مدار زمین فعال بود؛ بهطوری که حتی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز به فعالیت خود ادامه داد.
میر در طول سالهای حضور خود در مدار، تاریخچهای پرفرازونشیب داشت. این ایستگاه با دستاوردهای متعدد، نقش یک پیشگام را در اکتشافات فضایی ایفا کرد، اما همزمان با مشکلات مختلفی مانند قطعی برق، انباشته شدن زباله، مشکلات بهداشتی، آتشسوزی و برخورد با یک فضاپیمای دیگر در مدار روبهرو شد. با وجود اینکه دستاوردهای میر امروزه تحت تأثیر فعالیتهای ایستگاه فضایی بینالمللی قرار گرفتهاند، این ایستگاه زمینه مهمی برای همکاریهای بینالمللی در فضا ایجاد کرد و سهم ارزشمندی در پیشرفت علم و شناخت نحوه زندگی و فعالیت انسان در فضا داشت.
نام «میر» در زبان انگلیسی به معنای «جهان» یا «صلح» ترجمه میشود. این واژه در کاربرد اصلی خود به یک روستا یا یک جامعه سنتی اشاره دارد؛ جامعهای که اعضای آن «در مکانی با اهداف و ارزشهای مشترک زندگی میکردند و در چنین محیطی شانس بیشتری برای بقا، داشتن زندگی پربار و موفقیت بهعنوان یک گروه داشتند». فرانک ال. کالبرتسون جونیور، مدیر پیشین برنامه شاتل-میر، در سال ۱۹۹۶ این توضیح را درباره مفهوم نام میر ارائه کرده بود.
این مفهوم همکاری، بهخوبی شرایط زندگی در ایستگاه فضایی میر را نیز توصیف میکرد. اگرچه میر یک ایستگاه فضایی روسی بود، در طول فعالیت خود میزبان بیش از ۱۰۰ فضانورد و مسافر فضایی از ۱۲ کشور جهان شد؛ از جمله فرانسه، آلمان، ژاپن و حتی افغانستان.
نخستین فضانوردان آمریکایی تقریباً یک دهه پس از آغاز فعالیت میر به این ایستگاه فضایی رسیدند. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، برنامههای فضایی آمریکا و روسیه را نیز با مشکلات جدی روبهرو کرده بود. آمریکا رقیب اصلی خود در رقابت فضایی را از دست داده بود و روسیه نیز با بحران اقتصادی مواجه شده بود. برای اینکه ناسا و سازمان فضایی روسیه، روسکوسموس، که پس از فروپاشی شوروی جانشین برنامه فضایی این کشور شده بود، بتوانند برنامههای جداگانه خود برای ساخت نسل جدید ایستگاههای فضایی را ادامه دهند، دو کشور تصمیم گرفتند با همکاری یکدیگر روی یک پروژه مشترک تمرکز کنند.
«مرحله اول» همکاری آمریکا و روسیه، برنامه شاتل-میر بود که در جریان آن فضانوردان آمریکایی و کیهاننوردان روسی با استفاده از شاتل فضایی در چندین مأموریت به میر رفتوآمد کردند. «مرحله دوم» این همکاری نیز به ساخت خود ایستگاه فضایی بینالمللی اختصاص داشت.
میر در فضا دو کشوری را در کنار یکدیگر قرار داد که روی زمین زمانی رقیب یکدیگر بودند. این ایستگاه همچنین فرصت ارزشمندی برای بررسی امکان انجام مأموریتهای فضایی طولانیمدت فراهم کرد.
ایستگاه میر در زمینه مدت زمان حضور انسان در فضا چندین رکورد ثبت کرد. والری پولیاکوف، کیهاننورد روس، در سال ۱۹۹۵ با اقامت پیوسته ۴۳۷ روز، ۱۷ ساعت و ۳۸ دقیقه در مدار زمین و در ایستگاه میر، رکورد طولانیترین اقامت پیوسته انسان در فضا را به ثبت رساند. یک سال بعد، شانون لوسید، فضانورد آمریکایی، با ۱۸۸ روز و چهار ساعت اقامت در مدار، رکورد طولانیترین حضور یک زن در فضا را ثبت کرد. تجربه این دو نفر اطلاعات ارزشمندی درباره تأثیرات جسمی و روانی مأموریتهای طولانیمدت فضایی در اختیار دانشمندان قرار داد.
میر همچنین میزبان آزمایشهایی برای بررسی امکان حفظ حیات انسان در فضا بود. در این ایستگاه گندم کشت شد و این گیاه نخستین محصولی بود که در فضا، از دانه تا تولید دانههای جدید، بهطور کامل رشد کرد. بنابراین اگر انسانها روزی به این نتیجه برسند که برای مثال باید در سیارهای دیگر سیبزمینی بکارند، بخشی از این دانش را مدیون آزمایشهای انجامشده در میر خواهند بود.
در ۲۳ مارس ۲۰۰۱، مأموریت میر به پایان رسید و سازمان فضایی روسیه این ایستگاه را از مدار خارج کرد. در جریان ورود مجدد به جو زمین، این سازه ۱۳۴ تنی متلاشی شد و بقایای آن در منطقهای از اقیانوس آرام سقوط کرد. اگرچه بخشهای باقیمانده میر اکنون در اعماق اقیانوس قرار دارند، میراث این ایستگاه همچنان پابرجاست و آثار آن را میتوان در ایستگاه فضایی بینالمللی و نسلهای آینده ایستگاههای فضایی مشاهده کرد.
