در ۱۰ مارس ۲۰۲۵، زمینلرزهای به بزرگی ۶.۵ ریشتر جزیره آتشفشانی یان ماین در نروژ، واقع در اقیانوس منجمد شمالی، را لرزاند. این بزرگترین زمینلرزه ثبتشده در این منطقه طی ۱۰۰ سال گذشته بود. شدت این زمینلرزه باعث ایجاد یک بهمن سنگی شد که بخش بزرگی از یخچال «کیرولف» را زیر خود مدفون کرد.
اگرچه زمینلرزه عامل مستقیم این حادثه بود، پژوهشی که روز دوشنبه در مجله Proceedings of the National Academy of Sciences منتشر شد، نشان میدهد تغییرات اقلیمی شرایط را برای وقوع این رانش عظیم فراهم کرده بود. پژوهشگران با بررسی دادههای لرزهای، امواج فروصوت، تصاویر ماهوارهای، اطلاعات مربوط به جابهجایی سطح زمین و سوابق اقلیمی به این نتیجه رسیدند که ذوب شدن پرمافراست در اثر گرم شدن قطب شمال، باعث ناپایدار شدن دامنه کوه شده بود.
گییرمو دبلیو. اس. دِ ملو، پژوهشگر ارشد این مطالعه از مرکز تحقیقات اقیانوسشناسی GEOMAR در شهر کیل آلمان، گفت: «این زمینلرزه سال ۲۰۲۵ نمونهای قابلتوجه از زنجیرهای از بلایای طبیعی است. مطالعه ما برای نخستین بار وقوع یک بهمن سنگی ناشی از زمینلرزه در جزیره یان ماین را مستند کرده است. به نظر میرسد دامنه آتشفشانی این منطقه در نتیجه تخریب و ذوب تدریجی پرمافراست، بهمرور ناپایدارتر شده باشد.»
جزیره یان ماین منطقهای دورافتاده است که در نزدیکی گسل «ترانسفورم یان ماین» قرار دارد؛ گسلی که موجب جابهجایی بخشی از رشتهکوه میاناقیانوسی اطلس و صفحات تکتونیکی اوراسیا و آمریکای شمالی میشود. به دلیل قرار گرفتن این جزیره در نزدیکی چنین مرز فعال لرزهای، وقوع زمینلرزه در یان ماین نسبتاً رایج است.
با این حال، بررسی تصاویر ماهوارهای مربوط به ۴۰ سال گذشته هیچ نشانهای از وقوع بهمنهای سنگی ناشی از زمینلرزه با حجم آوار مشابه حادثه مارس ۲۰۲۵ نشان نمیدهد.
پژوهشگران تلاش کردند علت شدت غیرعادی این بهمن سنگی را مشخص کنند و بررسی کنند که آیا تغییرات اقلیمی در وقوع آن نقش داشته است یا خیر. آنها ابتدا با استفاده از دادههای لرزهای محلی، اطلاعات سامانه جهانی ناوبری ماهوارهای (GNSS) و تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا، تأیید کردند که زمینلرزه باعث وقوع این بهمن سنگی شده است.
پژوهشگران دریافتند که این بهمن تنها سه دقیقه پس از وقوع زمینلرزه اصلی رخ داده و حدود ۱.۳ میلیون یارد مکعب آوار بر جای گذاشته است؛ حجمی که سطحی معادل ۳۰ تا ۵۰ درصد از یخچال کیرولف را پوشانده است. تصاویر راداری ماهوارهای که چهار ساعت پس از زمینلرزه ثبت شدند، همچنین نشان دادند که این زمینلرزه باعث جدا شدن و سقوط بخشی از یخهای یخچال «وایپراخت» در ساحل مجاور نیز شده است.
پژوهشگران سپس سوابق دمای هوای جزیره یان ماین را بین سالهای ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۵ بررسی کردند. نتایج نشان داد میانگین دمای تابستان از حدود ۳۶ تا ۳۷ درجه فارنهایت (۲ تا ۳ درجه سانتیگراد) در دهه ۱۹۷۰، به ۴۱ تا ۴۳ درجه فارنهایت (۵ تا ۶ درجه سانتیگراد) در سالهای اخیر رسیده است. میانگین دمای زمستان نیز از حدود ۱۹ تا ۲۱ درجه فارنهایت (منفی ۷ تا منفی ۶ درجه سانتیگراد) به ۲۸ تا ۳۰ درجه فارنهایت (منفی ۲ تا منفی ۱ درجه سانتیگراد) افزایش یافته است. علاوه بر این، وقوع دورههای سرمای شدید با دمای کمتر از منفی ۲۰ درجه سانتیگراد از دهه ۱۹۹۰ به بعد بسیار نادر شده است.
این روندها با پدیدهای به نام «تقویت گرمایش قطبی» یا Arctic Amplification مطابقت دارد؛ پدیدهای که در آن قطب شمال با سرعتی بسیار بیشتر از میانگین جهانی گرم میشود. پژوهشگران بر اساس نتایج بررسیهای خود به این نتیجه رسیدند که ناپایداری پرمافراست در اثر تغییرات اقلیمی، احتمالاً نقش مهمی در شدت این رانش سنگی داشته است.
پرمافراست به زمینهایی گفته میشود که برای مدت بسیار طولانی یا بهطور دائمی یخزده باقی ماندهاند. یخ موجود در این لایهها مانند سیمان، ذرات و سنگهای مختلف را در کنار یکدیگر نگه میدارد. با گرم شدن منطقه و ذوب شدن تدریجی این یخها، استحکام زمین کاهش پیدا میکند و دامنههای کوهستانی میتوانند بسیار ناپایدارتر شوند.
