عبارت «ابرآتشفشان پنهان» کمی متناقض به نظر میرسد، مگر نه؟ ابرآتشفشانها معمولاً به دلیل ابعاد بسیار بزرگشان و تواناییشان در پرتاب حجم عظیمی از گدازه، خاکستر و سنگ به آسمان، بهراحتی قابل شناسایی هستند. اما این ابرآتشفشان برای هزاران سال بهصورت خاموش در زیر زمین، در نزدیکی سواحل شرقی انگلستان مدفون بوده است.
کشف این ابرآتشفشان که جزئیات آن در یک مطالعه جدید در نشریه GSA Bulletin منتشر شده، به پرسشی پاسخ میدهد که دههها ذهن زمینشناسان را به خود مشغول کرده بود. پژوهشگران معتقدند حدود ۴۵۴ میلیون سال پیش، این ابرآتشفشان که مدتهاست منقرض شده، یکی از بزرگترین فورانهای شناختهشده در تاریخ زمین را رقم زده و باعث شکلگیری لایه خاکستر آتشفشانی کینکوله شده است.
منشأ این لایه گسترده خاکستر آتشفشانی که در مناطقی از نروژ، سوئد، منطقه بالتیک، بلاروس و لهستان پراکنده شده، تا پیش از این مشخص نبود.
فارائو و همکارانش در سازمان زمینشناسی بریتانیا و دانشگاه اسلو، بلورهای بسیار کوچکی از زیرکن را که تقریباً به اندازه قطر یک تار موی انسان بودند، دوباره بررسی کردند. این بلورها حدود ۸۰ سال پیش از طریق حفاریهایی در دو نقطه از لینکلنشر و نورفک در انگلستان که ۶۵ کیلومتر از یکدیگر فاصله داشتند، استخراج شده بودند. بلورهای زیرکن پیش از فوران آتشفشان و درون ماگمای مذاب شکل میگیرند.
زیرکن حاوی مقادیر بسیار کمی اورانیوم است؛ فلزی پرتوزا که بهمرور زمان به ایزوتوپهای سرب تبدیل میشود. پژوهشگران با بررسی این ایزوتوپها توانستند سن دقیق بلورها را مشخص کنند. نتایج نشان داد که این بلورها تقریباً در یک زمان شکل گرفتهاند و قدمت آنها به حدود ۴۵۴.۴ میلیون سال پیش میرسد. این موضوع نشان میدهد که همه آنها در اثر یک فوران آتشفشانی یکسان به وجود آمدهاند؛ فورانی که حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش از ظهور دایناسورها روی زمین رخ داده است.
در یک مطالعه قبلی، پژوهشگران دانشگاه اسلو تقریباً همین سن را برای لایه خاکستر آتشفشانی کینکوله در منطقه اسلو به دست آورده بودند. این یافته نشان میدهد خاکستر ناشی از فوران آتشفشان در منطقهای که امروزه شرق انگلستان است، در آن زمان از روی دریای تورنکویست عبور کرده؛ دریایی که در آن دوره انگلستان را از اسکاندیناوی جدا میکرد. سپس این خاکستر روی بستر دریای اسکاندیناوی باستانی تهنشین شده است.
به گفته پژوهشگران، این فوران باید ابعادی بسیار عظیم داشته باشد. آنها تخمین میزنند که این فوران بین چند صد تا هزار کیلومتر مکعب از پوسته زمین را با نیرویی معادل چند هزار بمب هیدروژنی به استراتوسفر پرتاب کرده باشد. با این حال، از سطح زمین هیچ اثری از ابرآتشفشانی که این فوران را ایجاد کرده بود، دیده نمیشد.
دلیلش این است که این ابرآتشفشان اکنون در اعماق زمین مدفون شده است. این ساختار در زیر منطقه واش، در سواحل شرقی انگلستان، قرار دارد و در زیر یکی از صافترین مناطق این کشور امتداد یافته است.
جالب اینکه دادههای ژئوفیزیکی نشان میدهند این ابرآتشفشان احتمالاً تنها نیست. به نظر میرسد بخشی از یک سامانه گسترده دهانه آتشفشانی باشد که پژوهشگران آن را «مجموعه آتشفشانی واش» نامیدهاند. این سامانه امروزه دیگر توانایی فوران ندارد، اما قدرت انفجاری آن در گذشته فوقالعاده زیاد بوده است.
