حدود هزار نفر در ۲۵ کشور جهان، بهمدت دو ماه لباس زیر نخی خود را در خاک دفن کردند؛ نه برای اینکه جلوی دزدیده شدن آنها توسط «کوتولههای لباسزیر» را بگیرند، بلکه بهعنوان بخشی از یک پروژه علمی مردمی برای بررسی و ترسیم وضعیت سلامت خاک در نقاط مختلف جهان. نتایج این آزمایش غیرمعمول در مقالهای جدید در مجله علمی Plants People Planet منتشر شده است.
مارسل فان در هایدن، بومشناس کشاورزی در دانشگاه زوریخ و یکی از نویسندگان این پژوهش، گفت: «نتایج ما نشان میدهد نحوه مدیریت خاک میتواند تأثیر قابلتوجهی بر موجودات زنده داخل خاک و همچنین کیفیت آن داشته باشد. خاک سالم و از نظر زیستی فعال، برای حاصلخیزی، چرخه مواد مغذی و بسیاری دیگر از خدمات اکوسیستمی اهمیت زیادی دارد.»
سلامت خاک برای کشاورزی و در نتیجه امنیت غذایی و همچنین سلامت اکوسیستم جهانی اهمیت حیاتی دارد، اما به گفته پژوهشگران، کیفیت خاک در سراسر جهان در حال کاهش است. یکی از شاخصهای مهم سلامت خاک، سرعت تجزیه مواد آلی پیچیده است. در این فرایند موادی مانند برگها، چوب و حتی بقایای جانوران به ترکیبات آلی و معدنی سادهتر تبدیل میشوند و در همین روند، دیاکسید کربن و مواد مغذی آزاد میشوند.
با وجود اهمیت این موضوع، تاکنون مطالعات گسترده ملی درباره سرعت تجزیه مواد آلی در انواع مختلف کاربری زمین چندان انجام نشده است. پژوهشهای کوچکتر نشان دادهاند که نحوه استفاده انسان از یک منطقه میتواند تأثیر قابلتوجهی بر تنوع زیستی موجود در خاک داشته باشد.
یکی از روشهای رایج برای اندازهگیری سرعت تجزیه مواد آلی، استفاده از چای کیسهای تجاری است که به آن «شاخص چای کیسهای» یا TBI گفته میشود. با این حال، فان در هایدن و همکارانش معتقد بودند این روش را میتوان بهبود داد، زیرا اجرای آن به دقت بالا و ابزارهای خاصی مانند ترازوی بسیار دقیق نیاز دارد. بنابراین آنها تصمیم گرفتند برای بررسی ترکیبات خاک، از روشی متفاوت و البته بسیار سرگرمکنندهتر استفاده کنند.
پژوهشهای قبلی نشان داده بودند که نوارهای پنبهای نیز میتوانند برای ارزیابی میزان تجزیه مواد آلی در خاک مورد استفاده قرار بگیرند. بنابراین پژوهشگران تصمیم گرفتند از مردم عادی برای انجام یک پروژه علمی کمک بگیرند و از داوطلبان بخواهند لباسهای زیر نخی خود را برای چند ماه در خاک دفن کنند، سپس آنها را بیرون بیاورند و وضعیتشان را ثبت کنند. این دقیقاً همان کاری بود که نویسندگان پژوهش در پروژهای ملی با نام «مدرک با لباس زیر» انجام دادند.
فان در هایدن و همکارانش هزار داوطلب از ۲۵ کشور را برای این پروژه جذب کردند که نام ۲۴۰ نفر از آنها بهعنوان همکار و نویسنده در مقاله پژوهش آمده است. برای هر داوطلب یک بسته آزمایشی شامل دو جفت لباس زیر مردانه از جنس پنبه ارگانیک، ۱۲ کیسه چای و یک کیسه برای جمعآوری نمونه خاک ارسال شد. دستورالعملهای انجام آزمایش نیز بهطور کامل در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفت.
هر داوطلب یک محل را انتخاب کرد، در آنجا گودالی حفر کرد و نمونهای از خاک برداشت. سپس دو جفت لباس زیر را بهصورت عمودی و در کنار یکدیگر داخل خاک قرار داد، بهطوری که قسمت کمر لباس که از الیاف مصنوعی ساخته شده بود، روی سطح خاک قابل مشاهده باشد.
شرکتکنندگان همچنین شش کیسه چای را در مقابل هر جفت لباس زیر قرار دادند تا بتوانند میزان تجزیه لباس زیر را با روش «شاخص چای کیسهای» مقایسه کنند. سپس گودال را با خاک پر کردند. پس از ۳۰ روز، نخستین جفت لباس زیر و کیسههای چای مربوط به آن از خاک بیرون آورده شد و پس از ۶۰ روز نیز جفت دوم خارج شد. داوطلبان وضعیت لباسها و کیسههای چای را ثبت کردند و سپس تمام نمونهها را برای بررسی در اختیار پژوهشگران قرار دادند.
نتایج نشان داد که نوع کاربری زمین مهمترین عامل در سرعت تجزیه لباسهای زیر بوده است. لباسها در باغهای خصوصی سریعتر از سایر محیطها تجزیه شدند. بررسی خاک این باغها نیز نشان داد که بیشترین میزان مواد آلی را دارند و به همین دلیل محیط مناسبی برای کرمهای خاکی، قارچها، باکتریها و دیگر موجودات زنده خاک هستند.
در مقابل، چمنزارها کمترین فعالیت موجودات زنده خاک را نشان دادند و زمینهای کشاورزی و مراتع در حد میانی قرار گرفتند. دما و میزان رطوبت نیز بر فعالیت موجودات خاک تأثیر داشتند، بهویژه زمانی که شرایط بیش از حد سرد یا خشک بود. میزان مواد مغذی موجود در خاک نیز عامل مؤثر دیگری بود.
در مجموع، پژوهشگران دریافتند که «شاخص لباس زیر» اطلاعاتی درباره وضعیت خاک ارائه میدهد که از نظر ارزش علمی با شاخص چای کیسهای قابل مقایسه است و ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی خاک، ارتفاع و میزان رطوبت را نیز دربرمیگیرد.
آنها همچنین اعلام کردند برخلاف روش چای کیسهای، لباسهای زیر امکان مشاهده و لمس مستقیم میزان تجزیه را فراهم میکنند و تفسیر نتایج آنها سادهتر است. به همین دلیل، این روش میتواند ابزار مناسبی برای پروژههای علمی مشارکتی و افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل مرتبط با سلامت خاک باشد.
