صدای مادربزرگم را میشنوم که میگفت با موی خیس بیرون نرو، ذاتالریه میگیری. خیلیها شنیدهاند که باید در هوای سرد لباس بیشتری پوشید، پنجرهها را بست و مراقب بود تا بیمار نشوند. هر زمستان هم سرماخوردگی و آنفلوآنزا زیاد میشود. اما آیا خودِ هوا مقصر است؟ نه دقیقاً.
عامل بیماری ویروسها هستند، نه هوای سرد. این موضوع از نظر علمی روشن است. سرماخوردگی از رینوویروسها میآید، آنفلوآنزا از ویروسهای آنفلوآنزا و کووید از ویروس SARS‑CoV‑2. نسیم سرد نمیتواند بیماری را منتقل کند. اما زمستان شرایطی ایجاد میکند که ویروسها راحتتر پخش شوند و بدن انسان هم کمی بیشتر تحت فشار قرار بگیرد.
فصلهای سرد با رطوبت کمتر همراهاند، بهویژه در فضاهای بسته که وسایل گرمایشی با شدت کار میکنند. هوای خشک باعث میشود ذرات حامل ویروس بعد از سرفه، صحبت یا حتی تنفس مدت بیشتری در هوا معلق بمانند. پژوهشهایی که ScienceAlert آنها را جمعبندی کرده و مطالعات آزمایشگاهی نیز تأییدشان میکند، نشان میدهد ویروسهای تنفسی در هوای سرد و خشک دوام بیشتری دارند و قدرت سرایت خود را حفظ میکنند. این وضعیت شانس بیشتری برای رسیدن ویروسها به بینی یا دهان افراد دیگر ایجاد میکند.
بینی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. تنفس هوای سرد دمای داخل مجاری بینی را پایین میآورد و این کاهش دما باعث تنگ شدن رگهای خونی میشود. در نتیجه، جریان سلولهای ایمنی که معمولاً نقش محافظ اولیه را دارند کمتر میشود. مطالعات نشان دادهاند این سرد شدن توان بینی برای مقابله زودهنگام با ویروسها را کاهش میدهد و به آنها فرصت میدهد تا به بخشهای عمیقتر دستگاه تنفسی برسند.
در زمستان رفتار انسانها نیز تغییر میکند. افراد بیشتر در فضاهای بسته جمع میشوند، پنجرهها بسته میماند و تهویه کاهش پیدا میکند. ادارهها، کلاسها، بارها و وسایل حملونقل عمومی به محیطهایی با هوای مشترک تبدیل میشوند که افراد ساعتها در آن حضور دارند. این نزدیکی و هوای بسته مسیر انتقال ویروسها از یک فرد به فرد دیگر را بسیار آسانتر میکند، بدون توجه به اینکه هر کس چند لایه لباس پوشیده است.
نور خورشید هم نقش کوچکی اما واقعی دارد. کاهش روشنایی روز باعث میشود پوست ویتامین D کمتری تولید کند. ویتامین D در تنظیم واکنشهای ایمنی نقش دارد و سطح پایین آن با افزایش احتمال ابتلا به عفونتهای تنفسی ارتباط داشته است. گرمایش داخلی هم مشکل دیگری ایجاد میکند و لایه مخاطی بینی و گلو را خشک میکند. این لایه معمولاً ویروسها را به دام میاندازد و از بدن خارج میکند، اما وقتی خشک شود، ویروسها راحتتر وارد سلولها میشوند.
این عوامل به این معنا نیست که زمستان حتماً مساوی بیماری است، بلکه یعنی شرایط را به نفع ویروسها تغییر میدهد. هوای سرد باعث ماندگاری بیشتر ویروسها میشود، بخشی از دفاع اولیه بدن را محدود میکند و افراد را در محیطهایی قرار میدهد که انتقال بیماری در آنها آسانتر است. پوشیدن کت جلوی ویروس را نمیگیرد. هوای تازه، تهویه بهتر، رعایت بهداشت دست و در خانه ماندن هنگام بیماری بهترین راهکارها هستند.
